Арван долооны наадам

За өмнөх нэг бичлэгэнд хальт дурсаад өнгөрсөн өвөөгийнхөө тухай дурссан бичлэг оруулья.
Манай нагац одоогоос арван дөрөв таван жилийн өмнө өвөөгийн дурсгалд зориулж хоёр гурван жил дараалан сумандаа долоон сарын арван долооны өдөр бэсрэгхэн наадам хийдэг байсан юм. Сумын хүмүүс их дуртай тэр наадамд. Наадам дөхөхтэй зэрэгцээд хүмүүс арван долооны наадам болох уу гэж манайхнаас байнга асууна. Дараа жилийн наадам даанч хол байна даа гэдэг болохоор наадам дууссанд хорогдсон хүмүүст арван долооны наадам сайхан санагддаг байсан байж болох юм. Мэдээж цар хүрээ далайцаараа яаж сумын наадамтай дүйцэхэв. Гэхдээ л под хийсэн наадам болчихдог байсан. Хоёр гурван насны морьд уралдуулж, нилээд тооны бөх барилдуулчихна. Бай шагнал нь харин нилээд нүнжигтэй байлдаг байв. Барилдсан бөх, уралдсан морь бүхнийг дурсгалын зүйлээр урамшуулчихна. Одоо тэр наадмыг дурсаж суухад сайхан байнаа. Хоёр гурван жил дарааллуулаад хийсэн болохоор сүүлдээ бараг уламжлал тогтох шахуу болж, зэргэлдээ сумаас зорин ирэх хүмүүс ч байдаг байв.
Өвөөгөө яг үнэндээ их сайн мэдэхгүй л дээ. Эмээгийнхээ амнаас сонссон дурсамжаар төсөөлж, нэг үед ноцолдож явсан бөхчүүдийн хаа нэг бөхийн номонд үлдээсэн хууч ярианаас л багцаалдаж явдаг юм. Өвөл нь жин тээж хүрээ рүү их явдаг, зун нь энд тэндэхийн наадам хэсээд гэрийн бараа хардаггүй хүн байсан гэдэг. Явж явж ирэхдээ хол ойрын баахан бөхчүүд дагуулаад бөөн сүр бараатай хүн гэрийн бараа хардаг. Нэг өвлийн ид хүйтнээр баахан бөхчүүд дагуулсаар гэртээ ирж. Хоол хош энэ тэр гээд хөл хөс болсон эмээ маань гаднаас оруулж ирсэн тэс хөлдүү хонины хүзүүг нугалаад өг гээд өвөөд өгч. Өвөө аваад гараараа нугалсан гэдэг. Улмаар гарын шуу нь задарч байсан гэсэн. Бөхчүүд явсны дараа эмээг зэмлэж гэнэ, чи надад яагаад хутга авч өгсөнгүйв, би энэ олон бөхчүүдийн дэргэд нэрэлхэхдээ гараараа учрыг нь оллоо гэсэн гэдэг. Хожим энэ тухай ярьж буй эмээ маань би гэж халаа хүн яриандаа халаад хутга өгөхөө мартчихгүй юу гэж байсан юм. Төрсөн дүү нь болох настай эмээгийн олоон жилийн өмнө сонинд өгсөн дурсамж ярианаас одоо санагдаж байгаа нь, зун бух үнээ саалгахгүй хэцүү байдаг байж л даа. Өнөөх бухыг барьж аваад эврээр нь газар зоочихдог байсан юм гэдэг. Гэх мэтээр өвөөгийн тухай дурсамж ярианд их бяртай хүн байсан гэдэг нь анзаарагддаг.
Хэдий их хүч чадалтай аатай хүн ч гэсэн тэнгэрийн дуу цахилгаанаас айна гэдэг нь тоймгүй байсан гэсэн. Бас бух шар хооронд нь мөргөлдүүлэх, нохой хооронд нь зодолдуулах дуртай байсан гэдэг. Нэг өдөр шараа тэргэндээ хөллөөд уул руу түлээнд явж. Яваад удаагүй байтал нь бөөн хар үүл гарч ирээд баахан дуу цахилгаантай бороо орж. Эмээ ч дотроо бодож  за манай хүн ч түлээгүй л гүйгээд ороод ирэх байх даа гэж. Гэтэл бороо ордогоо ороод намддагаа намдсан хойно ирж. За чи энэ их бороонд айсангүй юу гэж эмээг асуухад, өөрийн хөллөж явсан шараа айлын шартай мөргөлдүүлээд бороо орж байгааг анзаарсангүй гэсэн гэдэг.
Нэг өвөл гэнэт л бие нь муудаад хот руу явсан. Хожим нь бурхан болсон гэсэн хэл ирж, тусад ороогүй хэдэн жаахан хүүхэдтэй үлдсэн эмээ маань ихэд хэцүүдэж байсан гэдэг. Тэр үед  (тавиад оны сүүл үе) утас харилцаа холбоо гэж байх биш, хүний амнаар л бүх мэдээлэл дамждаг байсым дагуудаа. Хүч бяр ихтэй хүмүүст уушиг нь айрагдах гэдэг өвчин байдаг юм гэсэн, тийм өвчнөөр л өөд болсон гэдэг.
Жинд хамт явдаг байсан хүний хүүхдүүд нь өвөөгийн маань өмсгөлийг авчихаад өгөөгүй. Сонин хүмүүс бас байна шүү. Ах авах гэж нилээд үзсэн боловч, ээж хүний сэтгэлийн хор орцон юмаар яах юм, бидэнд юм болохгүй гээд хориглоод байхаар нь больчихсон.
Өвөөг ид барилдаж байх үед цаг үе төдий л боловсронгуй биш, зургийн аппраат эд нар одоотой адил элбэг хангалуун биш байсан учраас зураг хөрөг нь их ховор үлдсэн байдаг. Одоо хэр нь бид нар яг л энэ зураг манай өвөө мөн дөө гэх зураг олоогүй л байна. Нэг хүн энэ зураг мөн гэж байхад өөр нэг хүн тэс өөр зураг заах. Гэх мэтээр зураг нь тодорхойгүй. Мөн Хөвсгөл аймагт байх өвөөгийнхөө хамаатан саднуудаас ганц ч хүн мэдэхгүй. Ер нь манай өвөөгийн түүх болоод хамаатан садан нь бидэнд их бүрхэг байдаг юм. Одоо тэгээд өвөөг минь мэдэх хүн ч бараг байхгүй болж байх шиг байна даа. Хөвсгөл зүгийн хүн тааралдахаар бараг мэндийн зөрүүгүй асуучих гээд байдаг юм. Санаж явбал бүтдэг, амьдрал өөрөө баялаг уудам болохоор хэзээ нэг өдөр ах дүүс учирах өдөр бий гэдэгт итгэж явдаг.

Дээр байгаа зургийг өвөөгийн танилцуулгатай хамт нэг сайтан дээр байрлуулсан байхыг нь ахад үзүүлтэл энэ зураг биш гэсэн. Гэхдээ би мөн гэж бодоод байлгаад байдаг юм.